آن جلوه زديدن و شنيدن ، دورست

ازعالمِ دامِ فهم چيدن ،  دورست

جزمحو شدن قطره چه بيند زمحيط

هرچند به اورسی ، رسيدن دوراست

                                   بيدل  

جایگاه «  نکات » درکليات بيدل

(  گفته ها يافته ها  و پيشنهادها  )

 

 نکات دفتريست که به مثابه يکی ازآثاربيدل  درکليات جادارد  .

کليات ، همۀ ميراث قلمی بيدل است که با ترکيب و ترتيب وساختارکنونی  ، شايد نخستين ناشر آثاربيدل ، فراهم آورده وبه چاپ رسانده است  .

نخست ، دربارۀ نکات :

اين دفتر توجه مرا درسال 1969 ، زمستانی که درکتابخانۀ نسخ خطی تاشکند پيشينۀ بيدل پژوهی را در مطبوعات آسيای ميانه پی می گرفتم ، به خود کشيد . روزی کتابدارکهن سال  نسخۀ خطی را آورد و گفت ، که ازآثار بيدل است و آما کسی نمی داند که چه اثريست . آن نسخۀ مندرس و فروپاشييده تنها يک شمارۀ شفرداشت و بس . برگ گردانی  و خواندن چندسطرش  ، هرآن بيشترم به ياد چهارعنصر می انداخت و چهارعنصررا که موضوع پايان نامۀ دکتری ام بود پيش از آن  و درشمار ديگر دفترهای کليات ، چند بار خوانده بودم . پس ازچند روز مطالبی ازديگر آثار مشمول کليات را نيز درآن کهنه کتاب يافتم . در ماسکو دردوام خوانش نکات بيدل ، دريافتم که آن اثر کليات بيدل برچيده هايیست از ديگر آثارو به کتابدار کتابخانۀ نسخ خطی تاشکند نوشتم که بر ان نسخۀ نشناخته  بنويسند : « نکات بيدل  »

 سپس با همسنجی  هرعنوان «  نکات  » با متنهای مشابه ديگر آثار بيدل ، مقالتی در مجلۀ آسيا و افريقا به چاپ رساندم ، که با نگرش به کليات چاپ بمبيی کدام عنوانها ازکدامين رويه ها ی کدام آثار گرفته شده  اند و برآن بنا نوشتم که  « نکات » منتخباتی ازچند اثر بيدل است ، نه اثرمستقلی   ودرفرجام  ، بحث کنجکاوانه يی دربارۀ مدون  آن دفتر، که کسی غيراز بيدل بايد باشد  ، نيز افزودم ( مجلۀ آسياوافريقا، شمارۀ 4 سال 1973 )  .

اکنون که آن مقاله را دراختيار ندارم ، برای نوشتن  بحثی بر « نکات » بازناگزير گرديدم که همسنجی کليات و ديگر آثار بيدل را از سر گيرم  .

حاشيه  گونه ياد آور مي شوم که درهراثر بيدل ، ذيل عنوانها ی اصلی ، عناوين کوچکی جا دارند که عبارت اند از  : نکته ، اشارت ، حکايت و در آثارنثر ، شعرها که غالبا از ديگر آثار منظوم نقل شده اند .

عنوان نکات هم ازهمان نکته ها گرفته شده است .

اکنون با مثالهای پرشمار روشن  خواهم کرد که  مطالب  نکات از کدامين رويه های  اثرهای  بيدل رونويس شده اند .

  موضوع                                    صفحۀ  نکات     صفحۀ  مأخذ

نکته 1 : اگرمنکرنبوت نه ای ...        1                 ازص 47 رقعات کليات چاپ بمبيی

مخمس : ای جهل پرست ...                     1                    از ص 180 جلد 2 کليات چاپ کابل

نکته 2 : شخص ظاهررا ...                     2                      ازرقعات چاپ بمبيی

رباعی : گريافتی اسرارقدم ...                  3                     ازص349 رباعيات

غزل : نرسيدی به فهم خود ...                  3                      از ص 124 غزليات

اشارت : صراحی دوش                          3                      از ص 136 طلسم حيرت (س 4 ازپايين )

اشارت : زخمخانۀ آب و رنگ ...              3                      ازص34 محيطاعظم

حکايت : شنيدم عجوزی ...                      4                     از ص 44 محيط اعظم

نکته 3  : بابد گويان آشنايی مکن               4                    از ص 47 رقعات چاپ بمبيی

رباعی : حيف ازتو دوروزی که ...            4                     ازص  373 رباعيات

غزل : به خيالچشم که می زند ...                                      از ص 91 غزليات

غزل : شور جنون در قفسی ...                  5                    از ص 91 غزليات

اشارت : به گوش ...                               6                    از ص 3 طور معرفت

حکايت : شبی کزگريه توفان کريم بود          6                   از ص 14 طور معرفت

نکته 5 : گواه قوت جسم ...                      6               ازص 47 و48 رقعات چاپ بمبيی

رباعی : باخشک و تر مائدۀ ليل ونهار          6                   ازص  223 رباعيات

مناجات : الهی تهمت آلود ظهوريم               7                  ازص7 طلسم حيرت

حکايت : شنيدم زنی معنی آيينه يی ...           7                  ازص 105 محيطاعظم

حکايت : شنيدم ادب کرد مولای روم ...         7                    از ص106 محيط اعظم

غزل : به وصول مقصد عافيت ...                8                   ازص 144  غزليات

نکته 6 : اگرحصول رزق ازعالم غيب .. .     9                   ازص47 رقعات چاپ بمبيی  

رباعی : گرحاصلها ...                              9                    ازص 102 رباعيات

مخمس : گويند طرب ...                            9                   درمخمسات چاپ کابل  يافته نشد

حکايت : سرقطره يی را ...                       10                  ازص 47 محيط اعظم

اشارت : زنکبت سرشتان دل افسرده يی        11               ازص 63 محيط اغظم               

 نکته7 : رياضت صفای باطن می آورد         11                ازص 48 رقعات چاپ بمبيی

رباعی:  بنياد جسد که کارگاه اسماست         11                ازص 49 رباعيات

غزل : چه خوشست اگربود  آنقدر               11                   از ص 234 غزليات

مناجات : الهی حيرت سازم چه باشد            12                ازص9 طلسم حيرت

حکايت : به مجنون يکی گفت ...               13                 ازص 107 محيط اعظم

حکايت : شبی داشتم ...                           14               ازص 124 محيط اعظم

نکته8 : ازفرط گرسنگی ...                       15          از   ص 47 و 48 رقعات چاپ بمبيی   رباعی : خلقيست ...                                           15                ازص 272 رباعيات

غزل : نشد درين درسگاه ...                     15                ازص 25 غزليات

اشارت : شبی برتيغ کوهی ...                   16                 ازص 23 طورمعرفت

اشارت : شبی بودم قدح پيمای حالی            16                ازص 28 طورمعرفت

اشارت : شبی سرگرم عبرت شد ...            17               ازص 49  طورمعرفت

حکايت : شنيدم که شيخ زمان بايزيد ...         17               از ص 101  محيط اعظم

نکته9 : کسب موقوف حمالی و گلکاری ...   17

رباعی : گربيد به تقليد کمر می بندد             17               ازص 393 رباعيات متفرفه

غزل : ستمست اگرهوست کشد ...              18               ازص84 غزليات

اشارت : زچشم طالبان دانش آهنگ ...          18              ازص 16 طورمعرفت

حکايت : گذرکرد مجنون ليلي خيال             19              ازص64 محيط اعظم

حکايت : شنيدم که مهجوری ازصبر            19              ازص 66 محيط اعظم

نکته 10 : درعالم آثارکثرت ...                  20

رباعی: فرصت داری جز آگهی ...              20              ازص 392  رباعيات متفرقه

مخمس : عشق انجمنست                          21             درکليات چاپ کابل نيست

نکته 11 : مجازيعنی عالم اعتبار ...            22               درکليات چاپ بمبيی ديده شود

رباعی : ای آن که گهی خلوت و گاه ...        22               ازص 358 رباعيات   

     23             ازص 136 غزليات غزل : همه عمر با تو قدح زديم ...          

نکته 12 : ازقلندری پرسيدند ...                  23              ازص 47 رقعات چاپ بمبيی

رباعی : گرقابل کسب عملی ...                  23               ازص 308 رباعيات

غزل : به نمود هستی بی اثر ...                 23                ازص 39 غزليات

مخمس : فرياد که اظهارهنر ...                  24               ازص 174  مخمسات

     درکليات چاپ کابل يافته نشد       نکتۀ 13 : قرب الهی جنون دارد ...             25

رباعی : تنزيه خرابات هوس پيما ...             25              ازص 63 رباعيات

غزل : ره مقصدی که گمست و بس               25                ازص371 غزليات                                     

نعت : زبانم قابل حمد خدا شد ...                 26                ازص12 طلسم حيرت

اشارت : سحرآيينه ام پردازدل بود               26              ازص17طورمعرفت                 

 حکايت :  نصيحتگری وعظ  آماده داشت     27                   ازص130 محيط اعظم

اشارت : شبی داشتم وجد بيتابيی ...            27                  ازص 137 محيط اعظم

نکته 14 : اعتبارات خطردرنوع انسانی...     27

رباعی : شخصيست حقيقت تنزه مرآت         28                  ازص 93 رباعيات      

غزل : ای پرفشان چون بوی گل ...            28                     ازص 178 غزليات          

مخمس : فرياد که ياد نفس رفته ...             29                    ازص 181 مخمسات

نکته 15: دراعتبارستان نتايج عنصری        30                   ازص48 رقعات چاپ بمبيی

 رباعی: گرهست جماد ...                         30                    ازص 104 رباعيات

مخمس : دامان خاک خوابگه ناز ...           30                  درفصل مخمسات چاپ کابل نيست

نکته 16: درافراد نوع انسانی ...               31                   ازص48 رقعات چاپ بمبيی

رباعی : عالم مشغول حاصل فضل و هنر     31                        ازص 230 کليات

غزل : من آن غبارم ...                            32                      ازص646 غزليات

حکايت : قدح کرد روزی زمينا سوال          33                     ازص139 محيط اعظم

حکايت : يکی غافل از رنگ ما و تو يی       33                      ازص 141 محيط اعظم          

نکته 17 : نبوت امريست معين ...             35

رباعی: بيدل رقم خفی جلی                      35                    ازص 367 رباعيات

                        غزل : اگردماغم درين خمستان                 35                    ازص 407  غزليات 

غزل : زهی چمنسازصبح فطرت                36                        ازص284 غزليات

غزل : اگربه گلشن زنازگردد                    37                       ازص 11 غزليات                 

 نکته 18: فطرت آدمی درتوهم آباد...         38 

رباعی : فردوس به اتفاق ارباب ...            38                         ازص 308 رباعيات

غزل : به کدام فرصت ازين چمن ...           36                      ازص 440 غزليات

اشارت : وجودتولفظيست حيرت رقم           39

اشارت: سحرگاهی ازچشم بيدارفهم           39                     ازص 170 محيط اعظم

نکتۀ 19 : تقوای اهل دنيا منحصراست        40

رباعی : گرنشۀ دستگاه فقر تو رساست      40                      ازص 104 رباعيات

مخمس : که نمو د هرزه معاشيت               40

نکته 20 : فضل حق نعمتيست  بيحساب      42         

نظم : انبيا عمری نفسها درتردد سوختند     42              

اشارت : زارباب تحقيق صاحب دلی            43                      ازص 174 محيط اعظم  

حکايت : شنيدم حريفی ترنم پرست             44                    ازص 178 محيط اعظم

نکته 21 : طبايع را تقليد اوضاع يکديگر     44                      ازص 65 چهارعنصر 

رباعی : انکاری غير باش ...                    45

غزل : شده فهم مقصد عالمی                     45                    ازص 779 غزليات

اشارت : عارفی داشت درس نسخۀ ديد        45

حکايت : بزرگی زخلق جهان منزوی           46                  ازص 211 محيط اعظم

حکايت : زتحقيق اسراربيگانه يی               46                  ازص 237 ئحيط اعظم

اشارت : شبی درطربگاه فکرسخن              47                ازص 238 محيط اعظم

نکته 22 : افعال مردان را ...                     47

تا اين جا کمابيش ، عنوانهای  «  نکات »  را درآثار منظوم و منثور بيدل يافتم ، به استثنای چند عنوان . دربارۀ آن چند عنوان ، درفصل  نکات  کتاب بيدل وچهارعنصرنوشته ام که نخستين نکته های اين دفتراز رقعه ييست که به شکرالله خان نوشته شده است مگر آن نکته که در کليات چاپ بمبيی بوده درچاپ کابل نيست . پس يافته نشدن  بعض عنوانهای « نکات » درکليات چاپ کابل ، مربوط است به تماميت هراثر وکليت کليات. اين استثناها نميتواند آن حقيقت را که « نکات »  منتخباتيست ازآثاربيدل زيرسوال ببرد .

برای آنانی که می خواهند همه عنوانهای « نکات »  را در کليات بيدل بيابند ، پيشنهاد می کنم که اشارات وحکايات و بعض منظومه های درقالب مثنوی را نظر به وزن عروضی درمثنويهای بيدل بجويند .

پاره های نثر دررقعات و چهارعنصر چاپهای هند و کابل يافته می شوند .

رباعيها ، غزلها و مخمسها را به ترتيب در دفترهای غزليات و رباعيات و فصل مخمسات بجويند . شايد بعض شعرها در آن دفترها يافته نشوند . اين مسأله به کاستی وآشفتگيهای کلياتهای چاپ شده پيوسته اند .

اکنون جستجوی شماری ديگر از نکته های نکات را در چهار عنصرادامه می دهم .

نکتۀ 23 ، ازبزرگی پرسيدند ...      ص 48 نکات ازص25 چهارعنصر

نکتۀ 25 ، نفس رحمانی ...            ص 53 نکات ازص151 چهارعنصر

نکتۀ 26 ، آتش درطبع ...              ص55 نکات ازص 152 چهارعنصر

نکتۀ 27 ، چشم پوشيده هرچند ...    ص 59 نکات ازص127 چهار عنصر

نکتۀ 29 ، نويهای طرز اعتبارات    ص64 نکات ازص186 چهارعنصر

نکتۀ 34 ، آدمی ريشۀ استعداديست  ص75 نکات ازص  108 چهارعنصر

نکتۀ 35، حکم الفقرا...                 ص79 نکات ازص107 چهارعنصر

نکتۀ 37، روح انسانی ...             ص 82 نکات ازص17   چهارعنصر

نکتۀ 38 ، سازحقيقت ازدست ...    ص 85 نکات ازص 23 چهارعنصر(سطر15)

نکتۀ 39 ، عالمی به وضع خود      ص 86 نکات ازص 25 چهارعنصر (سطر21)

نکتۀ 40 ، مقصوداز سير...          ص 87 نکات ازص 126 چهارعنصر

نکتۀ 41 ، طينت آدمی ...             ص 90 نکات از ص 127 چهارعنصر

به همينگونه همه 75 نکتۀ  « نکات » نشرکابل را می توان نشان داد که از کجاهای کدام اثرهای بيدل  برداشته شده اند  .

پس دراين حال :

1_ « نکات » که برچيده هاييست ازديگر آثار ، نبايد برحجم کليات بيفزايد و باکليات چاپ شود  .

چاپ جداگانۀ اين دفتر کاريست به سود پيرايش ميراث ادبی بيدل .

2_ بانگرش موشکافانه و دورکردن نکته های کم ارج و تعويض آنها با ارزشمندترها ازچهارعنصرورقعات چاپ هند ، می توان منتخبات بهترازاين  تأليف کرد يا همين دفتر موجود « نکات » را پربارترو پر رنگتر ساخت .

3_  ترتيب دهندۀ  نکات غالبا نواب شکرالله خان است . گذشته ازنامه يی که داکترعبدالغنی برآن استناد می کند ، چندين نکتۀ آغازين از نامه يی اقتباس شده که  مخاطب همان نواب است.

4_ متنی که چند سال پيش آقای رحيم ابراهيم  برای نشر درکاروان حله ، ازمزارشريف به هامبورگ فرستادند و چندسال پس در مجلۀ کلمه چاپ شد (  17، سال 4، هامبورگ2006 )  و نوشته اند که سردفتر يکی ازنسخه های « نکات » بيدل بوده است ، بخشی ازمقدمۀ غزليات بيدل است که درآغاز ديوان غزليات نشر کابل به چاپ رسيده است ( کليات ، جلد اول ، غزليات 1341  ) 

اکنون می گذرم به شناسايی کليات بيدل . 

 کليات چه وقت و بدست که ترتيب يافته است ؟

بندرا بن داس خوشگو می نويسد : « کلياتی ازآن حضرت يادگار است که شمار تمام ابيات آن نودونه هزار بيت است و آن را درحين حيات خود چهار مصراعی نويسانده . اوراق وزن کرده چهارده سير متعارف بوزن درآمد . » ( سفينۀ خوشگو ص123)

کليات بيدل نخستين باردرسال 1287 هجری قمری درلکنهو و سپس درسال 1299 دربمبيی چاپ شد .  

هويدانيست که ناشران کليات ، به آن چه  خود شاعر ترتيب داده « نويسانده » بوده دست داشته اند  و  نسخه های موجود کليات نيز بر آن گواهی نمی دهند . 

درترتيب و چاپ کليات که درسالهای بين 1341 و1344 هجری شمسی درکابل انجام يافته  ، نيز پيدا نيست که کدام نسخۀ کليات سرمشق بوده  .

نسخۀ رقعات چاپ کابل رادرنظربگيريد . رقعۀ 256 رقعه يعنی نامه نيست . نقد مقايسی سخنوران فارس و هند است .  مانند آن ، ديباچۀ تأليف الاحکام ( 287 ) و ديباچه برمجموعه يی ازملفوظات عرفای عظام ، نيز دردفتر رقعات بی جااند . شماری رقعاتی که درچاپ بمبيی هستند ودر «  نکات » نکته هايی ازآنها جداشده اند ، درچاپ کابل نيستند .

درسراسر کليات بيدل ، کم ازکم بيست درصد شعرونثر، مکرر آمده است .

اشارت رويۀ 18 نکات دررويۀ 155 باز نقل شده است .

مثنوی صداييست پيچيده درکاينات ، از رويۀ 234 محيط اعظم به رويۀ 197 چهار عنصر( شايد بدست خود بيدل) نقل شده است و بازآن را دررويۀ 149 « نکات »  می خوانيم . بدين صورت هرگاه « نکات » را ضميمۀ کليات سازيم ، تکرار پاره های نظم و نثر دو چندان می شود . کليات بيدل مطابق ترکيب کنونی ، انباشته از غزلها ، رباعيها ، مخمسها ، مثنويها و پاره های نثر مکرر است .

هرگاه بخواهند که آثاربيدل را باز چاپ کنند ، پيشنهاد من اين است که متن انتقادی هراثربا همسنجی ارزشمند ترين نسخه ها،  جدا جدا انتشار يابد ، مگر نه مانند متن انتقادی «محيط اعظم  » که يوسف علی ميرشکاک  تهيه کرده است و خداوند دست  شکاکها و ميرشکاکها را از گريبان آثار بيدل دور داراد !

دربارۀ «محيط اعظم»  نشر ميرشکاک  نوشتن مقالت ديگری را بديده دارم .

برگرديم به کليات .

پذيرفتنی خواهد بود که پس از بدست آمدن  متنهای منقح  هرکدام از آثار بيدل که حتا  کارشناسان را   نيزکارآيد ، به ترتيب و تدوين کليات ، آنهم مطابق همان نسخه يی که خوشگو ياد آورده ، کمر بربند ند .

روان ابوالمعانی عبدالقادربيدل ، آن  ابر مرد انديشه و قلم ،  شاد باد !

                                                                                               هامبورگ ، جينوری 2007

 

                                                                                  کانديدای اکادميسين داکتر اسدالله حبيب